ՌԱՄԻԶ ՅՈՒՆՈՒՍ. «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ ՊԱՅՔԱՐԸ ՍԿՍՎԵԼ Է»
ՀՀ վարչապետի այցը Մոսկվա և նրա հանդիպումը Ռուսաստանի նախագահի հետ անսպասելիորեն վերածվեցին ոչ միայն դիվանագիտական իրադարձության, այլև հրապարակային քաղաքական մենամարտի: Քսան րոպեանոց բանավեճը, որը հեռարձակվեց ուղիղ եթերում, ցույց տվեց, որ Մոսկվան այլևս չի թաքցնում իր նյարդայնությունը և պատրաստ է բացահայտորեն մասնակցել Հայաստանում ազդեցության համար պայքարին:Դատելով քննարկման բնույթից՝ Ռուսաստանի առաջնորդը հանդիպմանը եկել էր նախապես պատրաստված քննարկման թեմաներով: Ավելին, դրանք ներկայացվել էին շատ անկեղծ՝ անսովոր ձևով, ինչը անսովոր է դիվանագիտության համար, որտեղ նման ազդանշանները սովորաբար փոխանցվում են փակ դռների հետևում: Սակայն, այս դեպքում շեշտը դրվել է հրապարակայնության վրա: Եվ սա պատահական չէ:
Երկու ամսից Հայաստանում կանցկացվեն խորհրդարանական ընտրություններ, որոնք կարող են որոշել ոչ միայն Փաշինյանի քաղաքական ապագան, այլև երկրի ռազմավարական ուղղությունը: Խաղադրույքի տակ են պետության զարգացման մոդելը, արտաքին քաղաքականության կողմնորոշումը և, վերջին հաշվով, ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում:
Հայաստանի անկախությունից ի վեր՝ այսօր Մոսկվայի և Երևանի միջև հարաբերությունները, թերևս, գտնվում են իրենց ամենավատ կետում: Սա այն դեպքում, երբ Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի թիվ մեկ գործընկերը՝ թե՛ տնտեսապես, թե՛ ռազմատեխնիկական ոլորտում։
Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմը շրջադարձային պահ էր։
Ադրբեջանի հաղթանակը ամբողջությամբ փոխեց տարածաշրջանում ստատուս քվոն։ Բաքուն ոչ միայն վերականգնեց վերահսկողությունը Հայաստանի կողմից տարիներ շարունակ զբաղեցված տարածքների նկատմամբ, այլև իր ռազմական հաջողությունը արդյունավետորեն վերածեց քաղաքական, դիվանագիտական և տնտեսական ուժի՝ դառնալով Հարավային Կովկասի օրինական առաջնորդը։
Այսօր Մոսկվայի ազդեցությունը Բաքվի վրա զգալիորեն նվազել է, և այս միտումը միայն արագանում է, քանի որ Ադրբեջանն ամրապնդում է իր դիրքերը։
Ի տարբերություն դրա, Հայաստանը մեծապես կախված է մնում Ռուսաստանից։ Երևանի փորձերը դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին քաղաքականությունը և այլընտրանքներ փնտրել Եվրոպայում մինչ այժմ հիմնականում հռչակագրային են եղել։
Սակայն նույնիսկ այս քայլերը նյարդայնացնում են Կրեմլին, ինչը ակնհայտ էր մոսկովյան հանդիպման ժամանակ։
Լրացուցիչ ազդանշան էր Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի հոդվածի հրապարակումը, որը արդյունավետորեն զգուշացնում էր Հայաստանի համար հնարավոր տնտեսական հետևանքների մասին՝ Եվրամիության հետ մերձեցման դեպքում։ Քննարկումը վերաբերում էր գազի գներին, հայկական արտադրանքի ռուսական շուկա մուտք գործելուն և Հայաստանում ռուսական ազդեցության շատ այլ լծակների։ Մեկ այլ մանրամասնություն ոչ պակաս խոսուն էր. Վլադիմիր Պուտինը փաստացի հրապարակավ աջակցեց հայազգի ռուս գործարար Սամվել Կարապետյանի մասնակցությանը ընտրություններին, որին ինքը ուղարկել էր Հայաստան: Սա, կարծես, ուղղակի ազդանշան էր թե՛ հայ հասարակությանը, թե՛ քաղաքական էլիտային այն մասին, թե ում վրա էր հույսը դնում Մոսկվան։
Թվում է, թե Ռուբեն Վարդանյանի պատմությունը Մոսկվային դաս չի տվել: Հիշենք, որ այս հայազգի գործարարը ուղարկվել էր Ղարաբաղ՝ հետագայում Հայաստան վերադառնալու և Փաշինյանին տապալելու մտադրությամբ: Մոսկվան չկարողացավ դա անել, և Ռուբեն Վարդանյանը ներկայումս պատիժ է կրում Բաքվի բանտում իր հանցագործությունների համար։
Իր հերթին Փաշինյանը զուսպ, երբեմն հեգնական կերպով պատասխանեց Ռուսաստանի նախագահին: Նա հիշեցրեց, որ Հայաստանի օրենսդրությունն արգելում է երկքաղաքացիություն ունեցող անձանց խորհրդարանում ընտրվելը, այդպիսով զգուշորեն հետ մղելով Պուտինի ճնշումը։
Երևանի դիրքորոշումը Ղարաբաղի հարցում առանձին թեմա էր: Ռուսաստանի նախագահը դժգոհություն հայտնեց Փաշինյանի կողմից Ղարաբաղը Ադրբեջանի մաս ճանաչելու կապակցությամբ, փաստացի զրկելով Մոսկվային միջնորդի դերից: Ի պատասխան՝ Հայաստանի վարչապետը ընդգծեց, որ այս էջը շրջված է, և Երևանը շարժվում է դեպի Բաքվի հետ խաղաղության համաձայնագիր։
Հենց այստեղ է գտնվում գլխավոր ջրբաժանը։ Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինայի դեմ լայնածավալ պատերազմի սկսվելուց ի վեր, Մոսկվայի ազդեցությունը հետխորհրդային տարածքում աստիճանաբար նվազել է։ Նախկին խորհրդային հանրապետությունները ամրապնդում են իրենց անկախությունը, և Հարավային Կովկասը բացառություն չէ։
Հայաստանն ու Ադրբեջանը սկսել են ուղիղ երկխոսություն՝ մերժելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդությունը։ Դրան հաջորդել է խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում՝ ԱՄՆ նախագահի ներկայությամբ, ինչը ակնհայտորեն դժգոհություն է առաջացրել Մոսկվայի մոտ։
Փաշինյանն ավելի հեռու գնաց. նա հայտարարեց հանրաքվե անցկացնելու և Հայաստանի համար նոր Սահմանադրություն ընդունելու մտադրության մասին, որը կբացառեր Ադրբեջանի և Թուրքիայի նկատմամբ ցանկացած տարածքային պահանջ։
Միևնույն ժամանակ, երկրների միջև հաղորդակցությունը սկսեց ապաշրջափակվել, և ադրբեջանական նավթամթերքը սկսեց հոսել Հայաստան, վերսկսվեց Ադրբեջանի տարածքով երրորդ երկրներից բեռների տարանցումը։
Այս ամենը ամրապնդում է խաղաղության կողմնակիցների դիրքերը Հայաստանում և նվազեցնում է Ղարաբաղի գործոնի նշանակությունը որպես արտաքին ազդեցության գործիք, այդպիսով զրկելով Մոսկվային ճնշման իր հիմնական լծակներից մեկից։
Սակայն մնում են այլ լծակներ, հիմնականում տնտեսական, և հենց դրանք են, ըստ ամենայնի, որոնք կդառնան գլխավոր գործիքը Հայաստանի քաղաքական ապագայի համար առաջիկա պայքարում։
Ըստ էության, Հայաստանը կանգնած է ռազմավարական ընտրության առաջ՝ շարունակել իր ուղղությունը դեպի խաղաղություն և ինտեգրում նոր տարածաշրջանային իրողություններին, թե՞ վերադառնալ առճակատման իր հարևանների հետ և Ռուսաստանից նախկին կախվածությանը։
Առաջիկա ընտրությունները կպատասխանեն հիմնական հարցին՝ արդյոք Հայաստանը կլինի՞ իր սեփական քաղաքականության սուբյեկտ, թե՞ արտաքին քաղաքականության օբյեկտ։ Ընտրությունը պետք է կատարվի հիմա, և այս ընտրության հետևանքները կլինեն երկարատև։
Ինչպես շատ դիպուկ է ասել Ջորջ Օրուելը. «Եթե դուք ինքներդ չորոշեք ձեր ճակատագիրը, ուրիշները կորոշեն այն ձեզ համար»։
Ռամիզ Յունուս,
Խազար միջազգային համալսարանի
քաղաքագիտության պրոֆեսոր