ԱՅՍՕՐ ՆՇՎՈՒՄ Է ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴ ՀԵՅԴԱՐ ԱԼԻԵՎԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 103-ԱՄՅԱԿԸ. ՆՐԱ ԱՄԵՆԱՄԵԾ ԵՐԱԶԱՆՔԸ ԵՐԿՐԻ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄՆ ԷՐ
Այսօր լրանում է Ադրբեջանի ազգային առաջնորդ Հեյդար Ալիևի ծննդյան 103-ամյակը։Հեյդար Ալիրզա օղլու Ալիևը ծնվել է 1923 թվականի մայիսի 10-ին Նախչըվան քաղաքում։
1939 թվականին Նախչըվանի մանկավարժական ուսումնարանն ավարտելուց հետո նա ընդունվել է Ադրբեջանի արդյունաբերական ինստիտուտի (այժմ՝ Ադրբեջանի նավթի և արդյունաբերության պետական համալսարան) ճարտարապետության բաժինը։ Պատերազմի բռնկումը խանգարեց նրան ավարտել ուսումը։ 1941 թվականից Հեյդար Ալիևը ծառայել է որպես բաժնի վարիչ Նախչըվանի ԻԽՍՀ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատում և Նախչըվանի ԻԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդում։ 1944 թվականին նրան ուղարկեցին պետական անվտանգության մարմիններում աշխատելու։
Հեյդար Ալիևը 1964 թվականից եղել է Ադրբեջանի ԽՍՀ Նախարարների խորհրդին առընթեր Պետական անվտանգության կոմիտեի նախագահի տեղակալ, ապա՝ 1967 թվականից՝ նախագահ, որտեղ նրան շնորհվել է գեներալ-մայորի կոչում։ Նա ստացել է մասնագիտացված բարձրագույն կրթություն Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), իսկ 1957 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը։
1969 թվականի հուլիսին Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի պլենումում Հեյդար Ալիևն ընտրվել է Ադրբեջանի ԽՍՀ կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար և դարձել հանրապետության ղեկավար։
1982 թվականի դեկտեմբերին Հեյդար Ալիևն ընտրվել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի քաղբյուրոյի անդամ, նշանակվել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ և դարձել ԽՍՀՄ ղեկավարներից մեկը։ Քսան տարի Հեյդար Ալիևը եղել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, իսկ հինգ տարի՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահի տեղակալ։ 1987 թվականի հոկտեմբերին Հեյդար Ալիևը հրաժարական տվեց իր պաշտոնից՝ ի նշան բողոքի ԽՍՀՄ Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի քաղբյուրոյի և անձամբ գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովի քաղաքականության դեմ։
1990 թվականի հունվարի 20-ին Բաքվում խորհրդային զորքերի կողմից կազմակերպված արյունալի ողբերգության կապակցությամբ Հեյդար Ալիևը հաջորդ օրը Մոսկվայում Ադրբեջանի ներկայացուցչությունում արված հայտարարությամբ պահանջեց պատժել ադրբեջանական ժողովրդի դեմ կատարված հանցագործության կազմակերպիչներին և մեղավորներին։ Լեռնային Ղարաբաղում սուր հակամարտության հետևանքով ԽՍՀՄ ղեկավարության երեսպաշտ քաղաքականության դեմ բողոքի նշանով՝ Հեյդար Ալիևը 1991 թվականի հուլիսին լքեց Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցությունը։
1990 թվականի հուլիսին Ադրբեջան վերադառնալով՝ Հեյդար Ալիևը նախ բնակվեց Բաքվում, ապա՝ Նախչըվանում, որտեղ նույն թվականին ընտրվեց Ադրբեջանի Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր։ 1991-ից 1993 թվականներին նա զբաղեցրեց Նախչըվանի Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն Ժողովի նախագահի և Ադրբեջանի Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի նախագահի տեղակալի պաշտոնները։ 1992 թվականին Նախչըվանում կայացած «Նոր Ադրբեջան» կուսակցության հիմնադիր համագումարում Հեյդար Ալիևն ընտրվեց նախագահ։
Երբ 1993 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին կառավարական ճգնաժամը սրվեց մինչև քաղաքացիական պատերազմի և անկախության կորստի աստիճան, ադրբեջանական ժողովուրդը պահանջեց Հեյդար Ալիևի իշխանության վերականգնումը։ Ադրբեջանի այն ժամանակվա ղեկավարները ստիպված եղան պաշտոնապես հրավիրել Հեյդար Ալիևին Բաքու։ 1993 թվականի հունիսի 15-ին Հեյդար Ալիևն ընտրվեց Ադրբեջանի Գերագույն Խորհրդի նախագահ, իսկ հուլիսի 24-ին Միլլի Մեջլիսի որոշմամբ նա ստանձնեց Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի լիազորությունները։
1993 թվականի հոկտեմբերի 3-ին համազգային քվեարկության արդյունքում Հեյդար Ալիևն ընտրվեց Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ։ 1998 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, ստանալով ձայների 76.1 տոկոսը, նա վերընտրվեց Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ։ Հեյդար Ալիևը, որը համաձայնվել էր առաջադրվել 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ի նախագահական ընտրություններում, դուրս եկավ թեկնածությունից առողջական խնդիրների պատճառով։ Այդ տարվա դեկտեմբերի 12-ին Ադրբեջանի ազգային առաջնորդ Հեյդար Ալիևը մահացավ ԱՄՆ-ի Քլիվլենդի կլինիկայում և թաղվեց դեկտեմբերի 15-ին Բաքվի Պատվո ծառուղում: Հեյդար Ալիևը պարգևատրվել է բազմաթիվ պետական շքանշաններով և մեդալներով, միջազգային մրցանակներով, ինչպես նաև ընտրվել է աշխարհի տարբեր համալսարանների պատվավոր դոկտորի կոչում։
2022 թվականի սեպտեմբերի 29-ին նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրել է հրամանագիր, որով 2023 թվականը Ադրբեջանում հայտարարել է «Հեյդար Ալիևի տարի»: Պետության ղեկավարի մեկ այլ հրամանագրով՝ թվագրված 2022 թվականի նոյեմբերի 28-ով, հաստատվել է «Գործողությունների ծրագիրը՝ կապված 2023 թվականը Ադրբեջանի Հանրապետությունում «Հեյդար Ալիևի տարի» հայտարարելու հետ»: Գործողությունների ծրագրի համաձայն՝ երկրում և արտերկրում անցկացվել են ազգային առաջնորդի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված միջոցառումներ։
Հեյդար Ալիևի ամենամեծ երազանքն էր վերականգնել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և ազատագրել Ղարաբաղը օկուպացիայից։ Ազգային առաջնորդի այս ցանկությունն ու ժառանգությունը կատարեց Ադրբեջանի նախագահ, Գերագույն գլխավոր հրամանատար Իլհամ Ալիևը։
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին նախագահ Իլհամ Ալիևը մեր ժողովրդին պարգևեց ևս մեկ հաղթանակի ուրախություն։ Մեր նախնիների հողերի՝ Խանքենդիի, Խոջալուի, Խոջավենդի, Աղդերեի և Ասկերանի վրա բարձրացնելով Ադրբեջանի պետական դրոշը՝ նա իրականացրեց մեր ժողովրդի երազանքները։ Այսպիսով, անկախ Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը լիովին վերականգնվեց։
Ներկայումս վերականգնվում են օկուպացիայից ազատագրված Ղարաբաղը և Արևելյան Զանգեզուրը, մաքրվում են ականներից, և ընթանում են լայնածավալ վերականգնողական և վերակառուցողական աշխատանքներ։