Արևմտյան Ադրբեջան - IREVAN - Informational Analytical Center

Արևմտյան Ադրբեջան - IREVAN - Informational Analytical Center http://am.irevanaz.com/ ru Արևմտյան Ադրբեջան - IREVAN - Informational Analytical Center DataLife Engine ԲՅՈՒՐԱԿՆԸ՝ ԱՐԴԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԳՅՈՒԼԻԲՈՒԼԱԳ ԳՅՈՒՂԻ ԱՆՎԱՆԱՓՈԽՎԱԾ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆ Է - ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ http://am.irevanaz.com/index.php?newsid=15379 http://am.irevanaz.com/index.php?newsid=15379 admin Tue, 06 Oct 2026 10:45:55 +0300
]]>

«Արևմտյան Ադրբեջանի հիշողության վայրեր» հետազոտական նախագիծը պարզել է, որ Բյուրակն գյուղը, որն այժմ գտնվում է Հայաստանի Շիրակի մարզում, ադրբեջանական Գյուլիբուլագ գյուղի անվանափոխված տարբերակն է։

Հետազոտողների կողմից մեջբերված տվյալները վերցված են 19-րդ և 20-րդ դարերի տարբեր արխիվային փաստաթղթերից և գրավոր աղբյուրներից։

Հետազոտությունը կատարվել է «Անհետացած քաղաքակրթությունը» գրքի պատրաստման շրջանակներում, որը ներառում էր լայնածավալ դաշտային աշխատանքներ ամբողջ Հայաստանում, այդ թվում՝ հեռավոր լեռնային շրջաններում, ադրբեջանական ժառանգության պահպանված վայրերը բացահայտելու և փաստաթղթավորելու համար։

Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ գյուղը հայտնի էր որպես Գյուլլիբուլագ՝ Գյուլիբուլագ, Գյուլիբուլախ ցարական շրջանում, իսկ Գյուլլիբուլագ՝ խորհրդային շրջանում։ 1995 թվականից ի վեր գյուղը մտնում է Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի մեջ։ 2006 թվականին, որպես հայացման քաղաքականության և Հայաստանում ադրբեջանական ժառանգության վերացման մաս, այն վերանվանվեց Բյուրակն։

1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին գյուղը մտնում էր Օսմանյան կայսրության Կարսի սանջակի մեջ։ Պատերազմից հետո ստորագրվեց Բեռլինի պայմանագիրը, որը Օսմանյան կայսրությանը ստիպեց Կարսը, Արդահանը և Բաթումը (այժմ՝ Բաթում) զիջել Ռուսաստանին։ Ցարական ժամանակաշրջանում գյուղը պատկանում էր Կարսի նահանգի Կարսի օկրուգին։

Ցարական ժամանակաշրջանի վիճակագրական տվյալների համաձայն, որոնք մեջբերվում են նաև հայկական աղբյուրներում, 1914 թվականից առաջ գյուղը բնակեցված է եղել բացառապես կամ գերազանցապես ադրբեջանցիների նախնիներով։ Որոշ աղբյուրներ նրանց անվանում են կարապապախներ (ադրբեջանցիների ազգագրական խումբ)։

]]>

]]> ՈՒԿՐԱԻՆԱՅՈՒՄ ՀՐԱՏԱՐԱԿՎԵԼ Է ԳԻՐՔ՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ http://am.irevanaz.com/index.php?newsid=15331 http://am.irevanaz.com/index.php?newsid=15331 admin Sun, 20 Sep 2026 09:44:33 +0300
]]>

Ուկրաինայում հրատարակվել է Կուզարի կեղծանվամբ աշխատող ուկրաինացի պատմաբանի՝ «Անհետացած քաղաքակրթություն՝ աննկատելի աղետ» գիրքը։ Սա առաջին անգամն է, որ ուսումնասիրությունը տպագրվում է ուկրաիներենով։
Գրքի նյութերը նախկինում հասանելի էին perishedcivilization.com վեբ հարթակում։ Ըստ Report-ի, հրատարակչական խումբը նախատեսում է գիրքը հրատարակել Լեհաստանում, Գերմանիայում, Բալթյան երկրներում, Մոլդովայում, Ղազախստանում և Ուզբեկստանում։
Ուսումնասիրությունը նվիրված է ադրբեջանական ժողովրդի և ադրբեջանցիների նախնիների պատմությանը ժամանակակից Հայաստանի տարածքում, հիմնականում պատմական Էրիվանի նահանգում և Զանգեզուրում։
Ինչպես նշվում է գրքում, հեղինակը հետևում է տարածաշրջանի քաղաքների և գյուղերի պատմությանը, ադրբեջանցի բնակչության դերին նրանց մշակութային ինքնության ձևավորման գործում, ինչպես նաև հետագա ժողովրդագրական փոփոխություններին, բռնություններին, արտաքսումներին և տեղահանություններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պահպանված մշակութային ժառանգության վայրերին, որոնք, հեղինակի խոսքով, վկայում են այս տարածքների թյուրքական անցյալի մասին: Դրանց թվում են մզկիթները, գերեզմանատները, ամրոցները և հուշարձանները:
Հեղինակը ուսումնասիրության առանձնահատկություններից մեկը համարում է ընդարձակ ապացույցների բազան: Գիրքը համակարգում է 1765 աղբյուր, այդ թվում՝ արխիվային փաստաթղթեր, հայ հեղինակների աշխատություններ, նախահեղափոխական և խորհրդային շրջանների ռուսական պաշտոնական փաստաթղթեր, ֆրանսիական դիվանագիտական և այլ նյութեր:
Միևնույն ժամանակ, հեղինակը ընդգծում է, որ միտումնավոր չի օգտագործել ադրբեջանական և թուրքական պատմագրությունը որպես հիմնական ապացույցների բազա:
Տպագիր հրատարակությունը լրացվում է նաև մուլտիմեդիա նյութերով՝ դաշտային լուսանկարներ և տեսանյութեր, ականատեսների հետ հարցազրույցներ և 14-րդ դարից մինչև 20-րդ դարերի իրադարձությունների ժամանակագրություն:
Գրքի էլեկտրոնային տարբերակը, արխիվային փաստաթղթերը, տեսանյութերը և նախագծի այլ նյութերը հասանելի են perishedcivilization.com կայքում:
]]>

Արևմտյան Ադրբեջանի փախստականները կվերադառնան իրենց պատմական հողերը. դա նրանց անօտարելի իրավունքն է: Այս մասին հայտարարել է Ադրբեջանի պատգամավոր, «Արևմտյան Ադրբեջանի» համայնքի նախագահ Ազիզ Ալեքբերլի:
«Դա մեր հայրենակիցների «պատմական իրավունքն» է։ Այսօր ազատագրված ինքնիշխան տարածքներում իրականացվում են լայնածավալ շինարարական և վերականգնողական աշխատանքներ։
Խոջալուն բարեկարգվում է։ Ղարաբաղում վերածնվում են հայերի կողմից ավերված գյուղերը, և մեր տեղահանվածները 30 տարվա բաժանումից հետո վերադառնում են իրենց հարազատ հողերը։ Արևմտյան Ադրբեջանում մեր տներն ու հողերն են, և փախստականները նույնպես կվերադառնան իրենց բնօրրաններ։ Մենք դրանում վստահ ենք»,- ընդգծել է Ազիզ Ալեքբերլին։
]]>

Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը խստորեն քննադատել է Եվրոպական խորհրդարանի մի խումբ պատգամավորների հայտարարությունը, որով նրանք կոչ են անում Ադրբեջանին ազատ արձակել բոլոր այսպես կոչված «հայ բանտարկյալներին»։
Համայնքի կողմից հրապարակված հայտարարության մեջ ընդգծվում է, որ նման կոչը Հայաստանի կողմից ադրբեջանական տարածքների օկուպացիայի, էթնիկ զտումների և պատերազմական հանցագործությունների արդարացում և խրախուսում է։
Փաստաթղթում հատուկ ընդգծվում է, որ խաղաղության հասնել հնարավոր չէ առանց արդարադատության ապահովման։
«Այսօր բանտարկության դատապարտված հայազգի անձինք «միացում» գաղափարախոսության կրողներն ու կատարողներն են, որը անցյալ դարի վերջից ի վեր դատապարտել է ամբողջ տարածաշրջանը անվերջ ողբերգությունների, այդ թվում՝ մեզ՝ արևմտյան ադրբեջանցիներիս, մեր նախնիների հողերից տեղահանության։ Ինքնիշխան պետության ներքին գործերին միջամտելու և այն զրպարտելու փոխարեն, Եվրոպական խորհրդարանի անդամները պետք է հրապարակային աջակցություն ցուցաբերեն վերոնշյալ անձանց ձեռքով տառապած արևմտյան ադրբեջանցիների վերադարձին իրենց հայրենի հողեր՝ Հայաստանում», - նշվում է տեքստում։
]]>

Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը մտահոգություն է հայտնում Հայաստանում և արտերկրում խաղաղությունը խաթարելու մի շարք փորձերի վերաբերյալ: Այս փորձերը հակասում են 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի մասնակցությամբ կայացած պատմական գագաթնաժողովից հետո Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործում նկատված դրական դինամիկային, ինչպես նաև Աբու Դաբիում Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների միջև վերջերս կայացած հանդիպման ոգուն:
AZERTAC-ը հաղորդում է, որ Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը հայտարարություն է տարածել այս կապակցությամբ:
Հայտարարության մեջ ասվում է. «Մենք վրդովված ենք հայկական դատարանի սադրիչ որոշումից, որ Սամվել Շահրամանյան անունով անձի կողմից կայացված ֆիկտիվ կազմավորումը «լուծարելու որոշումը» կայացվել է ուժի կամ սպառնալիքի ներքո և, հետևաբար, իրավական ուժ չունի»: Այս դատարանի որոշումը հստակ ուղղված է Ադրբեջանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության դեմ: Ի՞նչ հիմքով և ի՞նչ մանդատով է հայկական դատարանը միջամտում ինքնիշխան պետության ներքին գործերին:
Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը դատարանի այս որոշումը, ինչպես նաև ռևանշիստների գործունեությունը Հայաստանում, որտեղ այս տարի խորհրդարանական ընտրություններ են անցկացվելու, համարում է խաղաղության դեմ ուղղված։
Եթե հայկական դատարանը մտադիր է նպաստել երկու ժողովուրդների միջև խաղաղությանն ու հաշտեցմանը, ապա այն պետք է որոշումներ կայացնի, որոնք դատապարտում են մեզ՝ ադրբեջանցիներիս, մեր նախնիների հողերից տեղահանությունը և գերեզմանատների ու մզկիթների ոչնչացումը։
]]>

Ձեր ուշադրութան ենք ներկայացնում լեզվաբանության գծով փիլիսոփայության դոկտոր Հասան Օմարի՝ «Արևմտյան Ադրբեջանի մահալները» հետազոտության երկրորդ մասը:

ԳՅՈՅՉԱ
Արևմտյան Ադրբեջանի տարածքի ամենամեծ մահալներից մեկը հանդիսացող Գյոյչայի մահալը՝ հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից շրջապատված է՝ Շահդաղով, արևելքից՝ Քեյթիդաղով, հարավից և հարավ-արևելքից՝ Բասարքեչարի սարահարթով, արևմուտքից՝ Գյոյչայի, հյուսիս-արևմուտքից՝ Փամբակի լեռնաշղթաներով։ Չորս կողմից սարերով շրջապատված մահալի տարածքի զգալի մասը զբաղեցնում է Գյոյչա լիճը, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1900 մետր բարձրության վրա։ Դարալայազի, Վեդիբասարի, Գառնիբասարի, Գըրխբուլաղի, Դերեչիչեքի, Շամշադդիլի, Գեդաբեկի, Դաշքեսանի և Քելբեջարի տարածքներին սահմանակից մահալի բնակավայրերը հիմնականում ստեղծվել են՝ լճի ափի երկայնքով լեռների լանջերին և լճից հարավ գտնվող Մազրայի հարթավայրում։
Գյոյչա լճի ափի երկայնքով լայն տարածքն ընդգրկող Գյոյչայի մահալը՝ Իրավանի խանության վարչատարածքային բաժանման մեջ ընդգրկված 15 մահալներից ամենամեծն էր։
1828 թվականին ցարական Ռուսաստանի կողմից Իրավանի և Նախչըվանի խանությունների գրավումից հետո, Գյոյչայի մահալը՝ Դերեչիչեքի և Գըրխբուլաղի մահալների հետ միասին ընդգրկվել է այս տարածքում ստեղծված՝ Իրավանի նահանգի Նոր-Բայազիդի գավառի կազմում։ 1829 թվականից սկսած հայերը զանգվածաբար վերաբնակեցվել են Գյոյչա լճի արևմտյան ափին գտնվող տարածք։
1918-20 թթ. թեև Գյոյչայի մահալի արևելյան հատվածը, որպես Գյոյչայի գավառ գտնվում էր Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետության կազմի մեջ, սակայն 1922 թվականի մարտի 12-ին՝ ռուսական նոր բոլշևիկյան կայսրությունը այդ տարածքը հանձնել է Հայաստանին։
1930 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Հայաստանի տարածքի շրջանացման ժամանակ, Գյոյչայի մահալը բաժանվել է՝ Օրդաքլիի, Քյավառի, Գարանլըղի և Բասարքեչարի շրջանների։ Իսկ 5 գյուղերը տրվել են Գարագոյունլույի տարածքում ստեղծված Ճամբարակի շրջանին: 1931 թվականին Բասարքեչարում ապրում էր 12 662 հայ և 17 306 ադրբեջանցի։
1948-53 թվականներին, ինչպես ողջ Արևմտյան Ադրբեջանում, Գյոյչայի մահալում նույնպես սկսվեց ադրբեջանական բնակչության տեղահանությունը։ Ադրբեջանցիներն ամբողջությամբ տեղահանվել են Քյավառի և Գարանլըղի շրջաններից և Բասարքեչարի Գըզըլվենգ ու Յարփըզլը գյուղերից։ Իսկ Բասարքեչարի շրջանի ադրբեջանցիներով բնակեցված 33 գյուղերից և Ճամբարակի շրջանի 5 գյուղերից ոչ մեկի բնակչությունը ամբողջությամբ չտեղափոխվեց և գոյատևեց մինչև 1988 թվականը։

]]>